دوشنبه ٠٢ مرداد ١٣٩٦


  چاپ        ارسال به دوست

تاثير جنگل زدايی و چرای مراتع بر خاک

با ارزش ترین منبع محیط زیست در ایران و تقریبا جهان به غیر از دو سه نقطه، خاک است. خاک سرمنشاء حیات است. حدود ۳۰ سانتیمتر از خاک که به آن خاک زنده و جاندار می گویند دارای عناصر، ترکیبات، موادغذایی و موجودات زنده است .هر سانتیمتر مکعب ازخاک ۴۰۰ سال طول می کشد به طور متوسط از سنگ خارا تبدیل به خاک کشاورزی شود. ازطرفی ما سالا نه در ایران ۴۸ تن از این خاک باارزش را در هر هکتار از دست می دهیم. این رقم در اروپا ۱۲ تن در هکتار و در آمریکا ۴ تن درهکتار است.

جنگلها و مراتع با پوشش گیاهی خود نقش زیادی در حفظ خاک و نگهداری آن دارند و هرجا که این پوشش گیاهی مطلوب باشد فرسایش خاک به وسیله باد و آب کمتر اتفاق می افتد و از طرف دیگر گیاهان باعث می شوند به مرور زمان سنگها تجزیه شده و به خاک تبدیل شوند و خود نیز حاصلخیزی خاک را افزایش دهند. بزرگ ترین عامل از بین رفتن و فرسایش خاک در ایران جنگل زدایی، یعنی از بین رفتن جنگل ها است. سالانه چهار درصد از سطح جنگل های شمال (جنگل های هیرکانی) از بین می رود. به این ترتیب در طول ۳۰ سال گذشته نیمی از جنگل های شمال را که قدمتی حدود ۳٫۵ میلیون سال دارند و به دوران چهارم زمین شناسی بازمی گردند از دست داده ایم .
خاک یکی از عناصر مهم تشکیل دهنده اکوسیستم های مرتعی است که منبع غذایی و رطوبت برای گیاهان مرتعی می باشد. معمولا برداشت پوشش گیاهی توسط دام باعث کاهش ورود بقایای گیاهی به خاک و نتیجتا عناصر غذایی آن می شود. علف خواران یک جزء جدایی ناپذیر در مراتع هستند که از راه های گوناگون (لگد کوبی - مصرف - دفع فضولات - توزیع مجدد - خروج) روی جریان مواد غذایی اثر می گذارد. چرای مفرط مراتع از جمله فعالیتهایی است که باعث کاهش تولید گیاهی و تخریب و بیابانی شدن خاک میگردد. . با افزایش شدت چرا از کربن، نیتروژن و ماده آلی خاک کاسته می شود. چرای بیش از حد با ایجاد تغییرات منفی در عناصر غذایی خاک، پایداری اکوسیستم مرتعی را به خطر می اندازد. وقتی پوشش گیاهی یک ناحیه در اثر چرای تعداد زیادی دام از بین می رود، ذرات خاک به آسانی به وسیله باد و آب پراکنده می شود و خاک کافی و مناسب برای رشد گیاهان مختلف وجود نخواهد داشت.

جنگل زدایی و خاک:
اثرات جنگل زدایی بر اقلیم اساساً به دلیل تغییر کاربری اراضی، تغییر پوشش گیاهی زمین، سوزاندن و قطع یکسره جنگلهاست که منجر به انتشارات جوی، عدم تعادل کربن در جو و خاک، فرسایش آبی و بادی می شود.. فعالیتهای کشاورزی و دامپروری بر پوشش گیاهی سطح زمین استرس وارد می کند بنابراین ممکن است عامل افزایش آلبدو در سطح باشد. کاهش پوشش گیاهی دراثر آتش سوزی و قطع یکسره باعث قرار گرفتن خاک در معرض بلایای طبیعی شده و افزایش دما و فشردگی خاک و در نهایت منجر به کاهش محتوای آب در خاک و کاهش قابلیت نفوذپذیری خاک می گردد و خاک به شدت ضعیف شده و نسبت به فرسایش آبی و بادی حساس می شود. معمولاً دمای بالا و بارندگی کم در مناطق خشک منجر به فقر موادآلی در خاک و سرعت بخشیدن به اکسیداسیون می گردد. کم بودن مواد آلی منجر به دانه بندی ضعیف خاک و عدم پایداری دانه بندی خاک می شود به این ترتیب خاک در مقابل فرسایش آبی و بادی مقاومت نخواهد داشت.. میزان جنگل زدایی ۶/۱۴ میلیون هکتار درسال با میزان توسعه جنگلهای طبیعی و جنگلکاریها به اندازه ۲/۵ میلیون هکتار در سال قابل مقایسه نیست.
جنگل از دیدگاه عامیانه فضایی سبز و خرم برای گشت و گذار درطبیعت و از نظر اقتصادی منبعی برای تامین فراورده های چوبی است.
تعریف جنگل:
فائو جدیدترین تعریفی که در سال ۲۰۰۰ برای جنگل ارائه کرده است به شرح زیر است:

  • هر ناحیه ای که دارای جنگلهای طبیعی و مصنوعی با شرایط زیر باشد در تعریف جنگل قرار می گیرد.
  • میزان تاج پوشش آن در واحد سطح بیشتر از ۱۰ درصد و مساحت آن بیشتر از نیم هکتار باشد.
  • درختان قادر باشند به ارتفاع حداقل ۵ متر برسند.طبق این تعریف درختانی که هنوز به رشد نهایی خود نرسیده و می توانند رشد کنند به طوری که به ۱۰% تاج پوشش و ۵ متر ارتفاع برسند جزو جنگل محسوب می شوند.
  • جنگل های احداث شده در اراضی کشاورزی و جنگل کاری های ایجاد شده برای تولید الوار و جنگل های بلوط چوب پنبه ای نیزجزو جنگل می باشند.جنگل های ایجاد شده به روش اگروفارستری در این تعریف قرار نمی گیرند.

تعریف جنگل زدایی: تبدیل جنگل به سایر کاربری ها یا کاهش تاج پوشش درختان به زیر آستانه ۱۰% در واحد سطح را جنگل زدایی می گویند.

اهمیت جنگل ها و مراتع:
۱-کنترل آبهای سطحی و تغذیه آبهای زیرزمینی
۲-مبارزه با آلودگی هوا
۳- تاثیر جنگل ها و مراتع در مبارزه با فرسایش و حفظ و تولید خاک: عمل فرسایش بیشتر به وسیله آب و باد صورت می گیرد.جنگل به کمک شاخ و برگ درختان از سرعت باد می کاهد و با ریشه گیاهان خاک را حفظ می کند و مانع ایجاد فرسایش می شود. جنگل به دلایل زیر از فرسایش خاک یعنی شسته شدن خاک بویژه در دامنه های تند جلوگیری میکند:

۱-سرعت جریان آب در سطح خاک جنگل کمتر است.
۲-چون مقدار آبی که در خاک جنگل نفوذ میکند بیشتر است، پس مقدار آبی که در سطح خاک جریان مییابد،کمتر است.
۳-ریشه های درختان، بوته ها و گیاهان کوچک بویژه ریشه های سطحی، ذرات خاک را به یکدیگر پیوستگی داده و از لغزش آنها جلوگیری میکند.
۴- جلوگیری از سر و صدای محیط
۵ به عنوان تفرجگاه برای انسان
۶- تعدیل آب و هوای یک منطقه
۷- تلطیف هوا
۸- جلوگیری از وقوع بهمن
۹- جلوگیری از رانش زمین
۱۰- نقش اقتصادی جنگل
۱۱- استفاده از محصولات جنگل ها در تولید مواد دارویی و صنعتی

تاثیر جنگل ها و مراتع در مبارزه با فرسایش و حفظ و تولید خاک:
عمل فرسایش بیشتر بوسیله آب و باد صورت می گیرد. بادهای مداوم در اثر ایجاد اختلالاتی در زندگی گیاه و تبخیر رطوبت زمین که منجر به خشکی بیش از حد خاک می گردند، سبب می شوند که تجدید حیات نباتات متوقف و یا به کندی صورت گیرد و با کم شدن پوشش گیاهی عمل فرسایش آغاز شود. اگر انسان هم با بهره برداری بی رویه از بین رفتن گیاهان را ناخواسته تسریع نماید آنگاه مراکز مهم کشاورزی و صنعتی و مسکونی در معرض تهدید قرار می‌گیرند.
جنگل به کمک شاخ و برگ درختان، از سرعت باد می کاهد و با ریشه گیاهان، خاک را حفظ می کند و مانع ایجاد فرسایش می شود. بعلت آرام بودن هوای داخل جنگل تبخیر بسیار ناچیز بوده و خطر خشک شدن خاک که از شرایط مهم آغاز فرسایش است از بین می‌رود. نزولات آسمانی در مناطق فاقد گیاه در روی زمین به صورت هرز آبهای سیل آسا جاری می شوند و چون مقاومتی در برآبر خود نمی بینند ذرات ریز و درشت خاک را حمل می کنند و بتدریج در مسیر خود و یا در پشت سدها و دریاچه‌ها رسوب می دهند، گاهی سبب طغیان رودخانه‌ها می گردند و خسارات جانبی و مالی زیادی بار می‌آوردند. در مناطقی که پوشش گیاهی وجود دارد، هنگام بارندگی قطرات باران به علت انرژی که در مسیر خود و همچنین تاثیر قوه جاذبه زمین کسب می کنند و می توانند موجب متلاشی شدن ذرات خاک و جآبجایی آن شوند در اثر برخورد به شاخ و برگ گیاهان به ذرات بسیار ریز تبدیل گشته و به آهستگی روی خاک می رسند. از طرفی بقایای نباتی کف جنگل و مراتع همچون اسفنجی آب حاصل از بارندگی را درخود جذب نموده و به آهستگی روی خاک رها می کند و بدینوسیله خطر شستشوی خاک از بین رفته و خاک حفظ می شود. در مورد نقش‌ پوشش‌ سطح‌ خاک‌ در کاهش‌ ضربه‌ قطرات‌ باران‌ آزمایشی‌ توسط‌ یکی‌ ازمتخصصین‌ مربوطه‌ (Hadson) در دو قطعه‌ زمین‌ انجام‌ گرفته‌ است‌. در این‌ آزمایش‌ آبتدا علفهای‌موجود زمین‌ با دست‌ کنده‌ شده‌ و سپس‌ زمین‌ به‌ دو قطعه‌ مساوی‌ تقسیم‌ شده‌ است‌. روی‌ یکی‌ ازقطعات‌ دو لایه‌ تور سیمی‌ ریز بافت‌ قرار داده‌ شد قطرات‌ باران‌ در اثر برخورد با آن‌ شکسته‌ شده‌ وبه‌ صورت‌ قطرات‌ بسیار ریزی‌ درآمد (شکسته‌ شدن‌ قطرات‌ عیناً توسط‌ شاخه‌ و برگ‌ پوشش‌گیاهی‌ هم‌ صورت‌ می‌گیرد) خاک‌ از دست‌ رفته‌ از این‌ دو قطعه‌ (قطعه‌ پوشیده‌ شده‌ با تور سیمی‌ وقطعه‌ لخت‌) در طول‌ ۱۰ سال‌ اندازه‌گیری‌ شد. نتایج‌ بدست‌ آمده‌ از ۱۰ سال‌ آزمایش‌ نشان‌ داد که‌ خاک‌ از بین‌ رفته‌ از قطعه‌ لخت‌ بیش‌ از ۱۰۰ برآبر خاک‌ فرسایش یافته از قطعه‌ پوشش‌دار می‌باشد.
گذشته‌ از این‌ فرسایش‌ خاک‌ در منطقه‌ جنگلی‌ با فرسایش‌ خاک‌ در مناطق‌ دیگر تفاوت‌ دارد اگرچه‌ هر دو بلایی‌ است‌ که‌ بر خاک‌ وارد می‌شود ولی‌ خاکهای‌ مناطق‌ جنگلی‌ بسیار حاصلخیزتر از مناطق‌ دیگر است‌ با فرسایش‌ خاک‌ مواد حاصلخیزی‌ که‌ طی‌ سالیان‌ متمادی‌ در خاک‌ ذخیره‌ شده‌اند از دست‌ می‌رود. در تحقیقات‌ انجام‌ شده‌ در یکی‌ از ایالت‌های‌ آمریکا (New Hampshire) ثآبت‌ شده‌ است‌ که‌ پس‌ از بریدن‌ درختان‌ یک‌ جنگل‌، جریان‌ آب‌ حاصل‌از بارندگی‌ در عرض‌ دو سال‌ در هر هکتار ۹۵ کیلوگرم‌ ازت‌ نیتراتی‌ و ۸۹ کیلوگرم‌ کلسیم‌ را از بین‌برده‌ است‌ در حالیکه‌ در یک‌ جنگل‌ دست‌ نخورده‌ میزان‌ ازت‌ نه‌ تنها از بین‌ نرفته‌ بلکه‌ در هر هکتار۲ کیلوگرم‌ نیز به‌ میزان‌ آن‌ افزوده‌ شده‌ است‌. این‌ مقدار ازت‌ از باران‌ دریافت‌ شده‌ است‌. همچنین‌کلسیم‌ از بین‌ رفته‌ بسیار کم‌ بوده‌ و مقدار آن‌ ۷ کیلوگرم‌ در هکتار بوده‌ است‌..

اثرات اقتصادی جنگل زدایی:
ما درختان جنگلی را قطع و آنها را به مرتع تبدیل می کنیم و بعد به خصوص در مناطق شیبدار که همه جنگل های ما هم در مناطق شیبدار هستند بعد از مدتی این مرتع را به زمین کشاورزی تبدیل می کنیم و طبیعی است که زمین کشاورزی کود لا زم دارد، بنابراین بعد از گذشت دو سه سال هزینه تهیه کود به حدی زیاد است که محصول از نظر اقتصادی مقرون به صرفه نیست و بعد در نهایت زمین به شنزار تبدیل می شود. به عنوان مثال منطقه ارسباران جنگل ها در ظرف چهار، پنج سال تبدیل به شنزار شده و به کل از بین رفته و به علت بارش، خاکش هم شسته شده است. به همین دلیل است که در تبریز در فصل بارندگی در داخل جوی ها آب قهوه ای رنگی راه می افتد. آب قهوه ای رنگ یعنی آبی که خاک در آن است و پر واضح است که جای این خاک با ارزش که آن بالا بایستی تولید محصولات کشاورزی و تولید جنگل کند، داخل جوی نیست.

چرای دام و اثرات آن بر جنگل ها: 
زیانهای وارده به جنگلها از راه چرای دام سابقه طولانی دارد. از روزگاری که اقتصاد شبانی زیر بنای تکاملی جامعه را تشکیل می‌داد و اشتغال به امور دامداری و نگاهداری دام از معتبرترین و سودآورترین رشته‌های سرمایه گذاری عصر فئودالیسم شناخته می‌شد، زمینه‌های تخریب جنگلها از طریق چرای دام فراهم گردید و چراگاههای جنگلی ایران به عنوان غنی‌ترین منابع علوفه‌ای در دسترس دامها گذارده شد. زیانهای ناشی از چرای دام در جنگلها شامل موارد زیر است:
الف)رفت و آمد مدام دام در جنگلها، باعث فشردگی خاک و خرابی وضع فیزیکی خاک می‌شود. به این ترتیب آب باران به جای آنکه در خاک فرو رود در سطح زمین جریان پیدا می‌کند در چنین اراضی رویش دانه‌هایی که بر روی زمین ریخته شده دشوار و در بعضی حالات غیر ممکن می‌شود.
ب)چرای دام باعث می‌شود که تبدیل مواد آلی زنده به لاش برگ صورت نگیرد و افراط در چرای دام، پوشش گیاهی را از عرصه جنگل حذف می‌کند و خاک جنگل عریان و بدون محافظ می‌ماند و به تدریج دچار فرسایش می‌شود.
ج)در دامنه‌های کوهستانها که خاک عملا در معرض ریزش قرار دارد، تردد دامها سبب تشدید ریزش خاک و قطعات سنگی می‌گردد و فشار وارده از تصادم این ریزشها به درختان موجب زخمی شدن پوست آنها می‌شود.
د)دامها با جویدن پوست و ساقه‌های درخت، آنها را زخمی کرده و زمینه تسهیل نفوذ و رخنه آفات و بیماریهای گیاهی را تدارک می‌بینند.

تعاریف متعددی برای مرتع عنوان شده است:
۱-مرتع، زمینی است که حداقل مدتی از سال دارای پوششی از گیاهان مرتعی خودرو باشد.(تعریف مرتع در قانون جنگلها و مراتع.)
۲-مرتع به اراضی دایر یا بایر اطلاق می شود که رستنیها در آن به حالت طبیعی رشد کرده میزان بارندگی آن منطقه نسبتاً کم باشد و به وسیله ی حیوانات اهلی و وحشی مورد چرا واقع گردد و هیچ عاملی آن را محدود ننماید.(هادی کریمی،مرتعداری،انتشارات دانشگاه تهران ۱۳۶۹٫)
۳-جنگل یا مرتع یا بیشه طبیعی عبارت از جنگل یا مرتع یا بیشه ای است که به وسیله ی اشخاص ایجاد نشده باشد.(قانون حفاظت و بهربرداری از جنگل ها و مراتع با اصلاحات بعدی، مصوب ۳۰/۵/۱۳۴۶٫)
۴-مراتع، زمین هایی است اعم از کوه و دامنه یا زمین مسطح که در فصل چرا دارای پوششی از نباتات علوفه ای خودرو بوده و با توجه به سابقه ی چرا عرفاً، مرتع شناخته شود. اراضی آیش گر چه پوشش نباتات و علوفه ای داشته باشند مشمول تعریف نیستند. چنانچه مرتع دارای درختان جنگلی خودرو باشد مرتع مشجر نامیده می شود. (آئین نامه ی اجرایی لایحه قانونی واگذاری و احیاء اراضی در حکومت جمهوری اسلامی ایران مصوب شورای انقلاب اسلامی ۳۱/۲/۱۳۵۹)
۵- مرتع: همه ی اراضی دارای پوشش طبیعی به نحوی که خوراک دام از آن حاصل می شود و تجدید حیات آن بطور طبیعی انجام می پذیرد و همچنین آن قسمت از اراضی که برای کمک به تجدید حیات پوشش گیاهی طبیعی آن بشر دخالت نموده است و پس از این دخالت آن را همانند سایر مراتع اداره می نماید.(تعریف جامعه ی مرتعداران، Society for Rang management.)
6-مراتع شامل همه ی مناطقی است با پوشش بوته، گراس، جنگلهای غیرانبوه و همچنین مناطقی که به علت وجود املاح، شن، صخره و سرانجام خشکی محیط، امکان تولید جنگل تجارتی و یا زراعت میسر نباشد.
۷-در تعریفی دیگر اراضی غیر محصور با پوشش طبیعی و بارندگی کم را که مورد چرای دامهای اهلی و حیات وحش قرار می گیرد، مرتع می نامند.(هدی ؛ Heady, 1975)
8-مرتع شامل اراضی است با پوشش طبیعی یا بذرکاری شده با گونه های بومی و یا غیربومی که علوفه ی مورد مصرف دام را تأمین می نماید.(والنتاین)
۹-مرتع: زمینی است غیرقابل کشت که از آن عمدتاً برای تولید علوفه استفاده می شود.(گری، ۱۹۶۸)

خاک، گیاه و دام از اجزاء اصلی و فعال در مراتع بوده و ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند به طوری که تغییر در خصوصیات و ترکیب هر کدام به صورت مستقیم و غیر مستقیم اجزاء دیگر را تحت تأثیر قرار می دهد . خواص فیزیکی و شیمیائی خاک از مهمترین عوامل مؤثر در حاصلخیزی و به طبع آن تراکم و نوع پوشش گیاهی اکوسیستم های مرتعی هستند . تحقیقات انجام شده نشان میدهند که معمولاٌ چرای دام در دراز مدت باعث کاهش مقدار کربن و ازت کل خاک گردیده و می تواند سرعت تجزیه مواد گیاهی را افزایش دهد بعلاوه میزان کربن و ازت خاک در طول فصل چرا نیز متغیر است همچنین چرای مرتع از طریق افزایش فضولات دامی باعث افزایش تجزیه و چرخش سریع کربن و ازت خاک می شود. اگر چه گیاهخواران پستاندار به طور مؤثر سرعت چرخه عناصر خاک را تحت تأ ثیر قرار می دهند، سمت و سوی این تغییرات در بین اکوسیستم های مختلف می تواند متفاوت باشد، گیاهخواران اثرات مختلف و معکوسی بر سرعت چرخه عناصر در اکوسیستم های مختلف داشته و بنابراین هم می توانند حاصلخیزی مراتع را افزایش داده و هم باعث کاهش باروری در این اراضی گردند خصوصیات خاک از جمله pH، بافت، آهک، هدایت الکتریکی وموادآلی با نوع و تراکم پوشش گیاهی مرتع در ارتباط است . گزارشاتی در مورد تاثیر روند چرا در pH خاک، خروج نیترات و کاتیونهای قلیایی از خاک و تغییرات پتاسیم و فسفر قابل جذب در خاکهای مرتعی تحت تاثیر شدت چرا و وابستگی تفاوتهای موجود با عمق خاک وجود دارد اثر چرا بر تجزیه مواد آلی خاک در اکوسیستم های مختلف مرتعی یکسان نیست و نتایج ضد و نقیضی در این باره منتشر گردیده است . لذا به نظر می رسد که هنوز اثر چرا بر پویایی مواد آلی و برخی دیگر از خصوصیات خاک، بویژه در مراتع مناطق خشک و نیمه خشک، به طور کامل شناخته نشده و بخصوص در زمینه ارتباط خاک با پوشش گیاهی و اثرات متقابل دام بر پوشش گیاهی و محتوای عناصر غذایی خاک، مطالعات گسترده ای مورد نیاز است .
ویژگی های فیزیک خاک یکی از عوامل موثر در رشد گیاهان در مراتع است. این ویژگی خاک روی رشد ریشه و توسعه گیاهان مرتعی نقش مهمی را ایفا می نماید. بررسی اثر لگدکوبی و چرای دام بر روی ویژگی های فیزیکی خاک مرتع در سه شرایط مرتعی (مرجع، کلیدی و بحرانی) ویژگی های فیزیکی خاک شامل رطوبت، وزن مخصوص ظاهری، درصد تخلخل، نفوذپذیری و مقاومت مکانیکی در فصل چرا (خرداد تا مهر) در سال های ۷۹ و ۸۰ در منطقه لار اندازه گیری شده و نتایج حاصل نشان داد که میانگین درصد رطوبت از منطقه مرجع به منطقه بحرانی روند کاهشی برخوردار بود و نسبت به فصل چرای دام سیرنزولی داشت و در تمام طول فصل چرا رطوبت در عمق ۱۵-۰ سانتی متر کمتر از عمق ۳۰-۱۵ سانتی متر بود. وزن مخصوص ظاهری منطقه مرجع کمترین و منطقه بحرانی بیشترین مقدار را داشت و مقدار آن در طول دوره فصل چرا افزایش یافت. مقدار وزن مخصوص ظاهری در عمق ۱۵-۰ سانتی متر بیشتر از عمق ۳۰-۱۵ سانتی متر بود. میزان تخلخل در منطقه مرجع بیشترین و در منطقه بحرانی کمترین بوده است و مقدار آن در هر دو عمق نمونه گیری در طول چرا سیر کاهشی داشت. میزان نفوذپذیری در ابتدای چرای دام بیشتر از پایان دوره چرا بود و مقدار آن در منطقه مرجع در بالاترین حد و در منطقه بحرانی در پایین ترین حد قرار داشت. مقدار مقاومت مکانیکی خاک در منطقه بحرانی در بالاترین حد و در منطقه مرجع بیشتر از دو منطقه دیگر بود به طوری که در منطقه بحرانی به ۱ درصد کاهش یافت. کاهش پوشش گیاهی به کمتر از ۷ درصد در پایان فصل چرا در منطقه بحرانی، خاک این منطقه را به شدت در معرض فرسایش قرار داده است.

اثر مدیریت های مختلف چرای دام بر میزان رطوبت و نفوذپذیری خاک منطقه
یکی از مهمترین خصوصیات فیزیکی خاک میزان نفوذ پذیری آن بوده که اثر مهمی در کیفیت خاک، تغذیه گیاهان ومیزان رواناب و فرسایش خاک دارد. عواملی نظیر بافت خاک، ساختمان خاک، میزان مواد آلی، مدیریت و نوع لایه های خاک بر میزان نفوذ پذیری تاثیر دارند. یکی از عوامل مدیریتی مهم درمراتع چرای دامها بوده که با ایجاد به هم خوردگی سطح خاک و اثر بر میزان پوشش گیاهی تاثیر زیادی بر نفوذپذیری، رطوبت خاک، میزان رواناب، فرسایش و کیفیت پوشش گیاهی و خاک در مراتع دارد. به عنوان مثال مقایسه و بررسی روند تغییرات رطوبت و نفوذپذیری خاک در سه روش مدیریت چرا در منطقه سمیرم استان اصفهان انجام گرفت.طرح در قالب، طرح آماری کاملاً تصادفی با سه تکرار انجام شد. تیمارها شامل ۳ روش مدیرتی چرا شامل چرای مفرط در اراضی شخم خورده، چرای کنترل شده وقرق (عدم چرا) بوده و برای تغیین نفوذپذیری از روش استوانه مضاعف (دبل رینگ) و به منظور اندازه گیری رطوبت خاک از دستگاه TDR (Time Domain Reflectometry) استفاده شد. به منظور مقایسه اثرات تیمارهای مختلف دو تیمار زمانی فصل بهار و فصل پاییز به ترتیب به عنوان زمان قبل از ورود دام و بعد از خروج دام از مرتع در نظر گرفته شده است.
نتایج حاصل از این تحقیق نشان می دهد که بیشترین مقدار رطوبت حجمی خاک ۱۳/۱ درصد مربوط به تیمار چرای کنترل شده در فصل بهار و کمترین مقدار، ۳/۸ درصد مربوط به تیمار چرای مفرط در فصل پاییز بوده است. در فصل بهار، بیشترین مقدار رطوبت خاک مربوط به تیمار چرای کنترل شده بوده و تیمارهای قرق و چرای مفرط تفاوتی از نظر میزان رطوبت خاک نداشته اند که علت آن وجود مقدار زیاد آب در خاک مرتع در این فصل در تیمارهای مختلف و نیز یکسان بودن وضعیت پوشش گیاهی جدید باشد . در فصل پاییز، رطوبت خاک سطحی در تیمارهای چرای مفرط، چرای کنترل شده و بدون چرا (قرق) به ترتیب ۳/۸، ۶ و ۴/۵ درصد بوده است. کاهش زیاد درپوشش گیاهی، لخت شدن سطح زمین، تاثیر ممستقیم تابش خورشید و تبخیر از سطح خاک باعث کمترین مقدار رطوبت خاک سطحی در تیمار چرای مفرط در فصل پاییز می باشد. میزان نفوذپذیری خاک نیز در تیمارهای چرای مفرط، چرای کنترلی و بدون چرا (قرق) به ترتیب ۱۲/۸، ۴/۸ و ۷/۱ سانتی متر در ساعت بوده که بیشترین مقدار مربوط به تیمار چرای مفرط در اراضی شخم خورده و کمترین آن مربوط به تیمار چرای کنترلی می باشد. تردد دام بر سطح خاک مرتع در شرایطی مانند فصل بهار در منطقه که خاک نسبتا مربوط می باشد . باعث متراکم شدن خاک می گردد.

تاثیر شدت‌‌های چرای دام بر ترکیب پوشش گیاهی، رطوبت، مقاومت مکانیکی و نفوذپذیری خاک
در این تحقیق اثر شدت‌‌های چرا در شرایط مختلف مرجع (بدون چرا)، کلید (چرای متوسط) و بحرانی (چرای شدید) بر ترکیب گیاهی، مقاومت مکانیکی، نفوذپذیری و رطوبت خاک طی دو سال متوالی ۱۳۸۳ و ۱۳۸۴ در منطقه ساوجبلاغ اندازه‌گیری شد. اطلاعات حاصل از طرح به صورت کرت‌‌های دو بار خردشده در قالب بلوک کامل تصادفی در چهار تکرار انجام شد، که در آن مناطق مورد مطالعه به کرت‌‌های اصلی، زمان نمونه‌گیری به کرت‌‌های خردشده و عمق نمونه‌گیری به کرت‌های دو بار خردشده اختصاص یافتند. در قالب طرح آماری تجزیه و تحلیل داده‌‌ها با نرم‌افزار Spss (نسخه ۱۲) انجام شد و در صورت معنی‌دار بودن اختلاف بین تیمار‌ها، برای مقایسه میانگین‌ها و گروه‌بندی از آزمون دانکن استفاده شد. نتایج نشان داد که مقاومت مکانیکی درعمق۳۰-۱۵ سانتیمتر نسبت به ۱۵-۰ به‌طور معنی‌داری افزایش یافت. مقاومت مکانیکی در انتهای دوره چرا نسبت به ابتدای دوره چرایی افزایش یافت. رطوبت خاک از منطقه مرجع به منطقه بحرانی کاهش یافت و این کاهش با گذشت زمان ادامه یافت و رطوبت خاک در عمق دوم به‌طور معنی‌داری نسبت به عمق اول بیشتر بود. نفوذپذیری در ابتدای دوره چرا بیشتر از انتهای دوره چرا و مقدار آن در منطقه بحرانی کمتر و بین سه منطقه دارای اختلاف معنی‌داری بود. مقادیر نفوذپذیری به ترتیب در مناطق مرجع، کلید و بحرانی ۷/۳،۲/۳ و۳/۲ میلیمتر در دقیقه تعیین شد. ترکیب پوشش گیاهی با افزایش شدت چرا تغییر عمده‌ای کرد، به‌طوری‌که با افزایش شدت چرا گندمیان و بوته‌ای‌ها به ترتیب ۷/۴۳ و۸/۵۱ درصد کاهش و پهن‌برگان علفی ۵/۲۶ درصد افزایش یافتند. در منطقه بحرانی بیشترین پوشش گیاهی مربوط به پهن‌برگان علفی شامل گیا‌هان مهاجم و سمی‌Peganum harmala و persica Rosa، Ceratocarpus sp. بود، که نشان‌دهنده سیر قهقرایی در اثر چرای مداوم و بیش از ظرفیت مرتع است.

منبع: leaf.mihanblog.com


١٨:٣٧ - جمعه ٣ آذر ١٣٩١    /    شماره : ٢٩٦٩    /    تعداد نمایش : ٥٨٢٨


نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج




 © roostanet.ir. All rights reserved.